സ്നേഹമെന്ന പേരിൽ നിയന്ത്രണം; ‘ലവ് ബോംബിംഗ്’ മുതൽ ഗ്യാസ് ലൈറ്റിംഗ് വരെ: നാർസിസിസ്റ്റിക് പങ്കാളിയെ തിരിച്ചറിയാൻ ഇതാ വഴികൾ

കൊച്ചി ∙ നടി അനുപമ പരമേശ്വരന്റെ വെളിപ്പെടുത്തലുകൾക്ക് പിന്നാലെ ബന്ധങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പലപ്പോഴും തിരിച്ചറിയാതെ പോകുന്ന മാനസിക കെണികൾ വീണ്ടും ചർച്ചയാകുകയാണ്. പ്രണയബന്ധങ്ങളിലും സൗഹൃദങ്ങളിലും ചില തരത്തിലുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളും മാനിപ്പുലേഷനും സംഭവിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും, അതിനുള്ളിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇത് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. അമിതമായ സ്നേഹമായി ആരംഭിക്കുന്ന ചില ബന്ധങ്ങൾ പിന്നീട് നിയന്ത്രണത്തിലേക്കും കുറ്റപ്പെടുത്തലിലേക്കും അപമാനത്തിലേക്കും മാനസിക സമ്മർദത്തിലേക്കും മാറാം.

സ്നേഹമായി തുടങ്ങുന്ന നിയന്ത്രണത്തിന്റെ കഥ

ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പങ്കാളി അങ്ങേയറ്റം സ്നേഹവും കരുതലും കാണിച്ചേക്കാം. നിരന്തരം പ്രശംസിക്കുകയും പ്രത്യേക പരിഗണന നൽകുകയും ‘നീ മാത്രമാണ് എന്നെ ശരിക്കും മനസ്സിലാക്കുന്നത്’ എന്ന് ആവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഇതെല്ലാം ബന്ധത്തിലെ സ്വാഭാവികമായ അടുപ്പമായി തോന്നാം.

എന്നാൽ കാലക്രമേണ പങ്കാളിയുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ വലിയ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആരുമായി സംസാരിക്കണം, എവിടെ പോകണം, എന്ത് ധരിക്കണം, ആരെ കാണണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ ഇടപെടൽ തുടങ്ങുന്നതും വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളല്ല.

നാർസിസിസ്റ്റിക് വ്യക്തിത്വ വൈകല്യമുള്ള ചിലരിൽ ഇത്തരം പെരുമാറ്റരീതികൾ കാണപ്പെടാമെങ്കിലും, ഒരു വ്യക്തിയെ നാർസിസിസ്റ്റിക് ആണെന്ന് സ്വയം നിർണയിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. വിദഗ്ധരുടെ വിലയിരുത്തലിലൂടെയാണ് ഇത്തരം വ്യക്തിത്വ വൈകല്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയേണ്ടത്.

നാർസിസിസ്റ്റിക് സ്വഭാവം എങ്ങനെ പ്രകടമാകാം?

അമിതമായ ആത്മപ്രാധാന്യബോധം, നിരന്തരമായ പ്രശംസയ്ക്കുള്ള ആവശ്യം, പ്രത്യേക പരിഗണന ലഭിക്കണമെന്ന അവകാശബോധം, വിമർശനം സ്വീകരിക്കാനുള്ള ബുദ്ധിമുട്ട്, മറ്റുള്ളവരുടെ വികാരങ്ങളോട് സഹാനുഭൂതി കാണിക്കുന്നതിലുള്ള കുറവ് തുടങ്ങിയവ നാർസിസിസ്റ്റിക് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

പുറമേ വലിയ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഒരാളുടെ ഉള്ളിൽ ദുർബലമായ ആത്മാഭിമാനമോ അപകർഷതാബോധമോ ഉണ്ടാകാനും സാധ്യതയുണ്ട്. വിമർശനമോ നിരസിക്കപ്പെടലോ നേരിടുമ്പോൾ കടുത്ത പ്രതിരോധപ്രതികരണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതും ചിലരിൽ കാണാം.

എന്നാൽ ഒരു വ്യക്തിക്ക് ആത്മവിശ്വാസം കൂടുതലാണെന്നതുകൊണ്ടോ സ്വയം പ്രശംസിക്കുന്നതുകൊണ്ടോ മാത്രം അയാൾക്ക് നാർസിസിസ്റ്റിക് വ്യക്തിത്വ വൈകല്യമുണ്ടെന്ന് പറയാനാകില്ല. ബന്ധത്തിലെ പെരുമാറ്റരീതികളും അവ മറ്റൊരാളിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന ദോഷഫലങ്ങളുമാണ് പ്രധാനമായി പരിഗണിക്കേണ്ടത്.

‘ലവ് ബോംബിംഗ്’ മുതൽ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക്

ചില ബന്ധങ്ങളിൽ തുടക്കത്തിൽ അമിതമായ സ്നേഹവും ശ്രദ്ധയും പ്രശംസയും നൽകി മറ്റൊരാളെ വൈകാരികമായി അടുപ്പിക്കുന്ന രീതിയുണ്ടാകാം. ഇതിനെ പൊതുവെ ‘ലവ് ബോംബിംഗ്’ എന്ന് വിളിക്കാറുണ്ട്. വിലപിടിപ്പുള്ള സമ്മാനങ്ങൾ നൽകുക, നിരന്തരം സന്ദേശങ്ങളും ഫോൺ കോളുകളും നടത്തുക, വളരെ വേഗത്തിൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുക തുടങ്ങിയവ ഇതിന്റെ ഭാഗമാകാം.

എല്ലാ അമിതസ്നേഹപ്രകടനങ്ങളും ലവ് ബോംബിംഗ് ആണെന്ന് പറയാനാകില്ല. എന്നാൽ അതിന് പിന്നാലെ നിയന്ത്രണവും അവകാശബോധവും കുറ്റപ്പെടുത്തലും അപമാനിക്കലും ആരംഭിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ സാഹചര്യം ഗൗരവമായി കാണണം.

പങ്കാളി ആരുമായി സംസാരിക്കുന്നു, എവിടേക്ക് പോകുന്നു, സുഹൃത്തുക്കൾ ആരൊക്കെയാണ് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ നിരന്തരം ഇടപെടുകയും വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യത ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ബന്ധത്തിലെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ സൂചനയായേക്കാം.

സ്വന്തം യാഥാർഥ്യത്തെ സംശയിപ്പിക്കുന്ന ‘ഗ്യാസ് ലൈറ്റിംഗ്’

മാനിപ്പുലേഷന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് ‘ഗ്യാസ് ലൈറ്റിംഗ്’. സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ നടന്നിട്ടില്ലെന്ന് ആവർത്തിച്ച് പറയുക, ‘നിനക്ക് തെറ്റായി ഓർമിക്കുന്നതാണ്’, ‘നീ വെറുതെ അമിതമായി പ്രതികരിക്കുകയാണ്’, ‘അങ്ങനെ ഒന്നും സംഭവിച്ചിട്ടില്ല’ എന്നിങ്ങനെ പറയുക എന്നിവ ഇതിന്റെ ഭാഗമാകാം.

ഇത്തരം അനുഭവങ്ങൾ തുടർച്ചയായി ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഇരയായ വ്യക്തി സ്വന്തം ഓർമകളെയും തീരുമാനങ്ങളെയും വികാരങ്ങളെയും സംശയിക്കാൻ തുടങ്ങാം. ‘ഞാനാണോ തെറ്റായി ചിന്തിക്കുന്നത്?’, ‘എനിക്ക് കാര്യങ്ങൾ ശരിയായി ഓർമയില്ലേ?’, ‘പ്രശ്നം എന്നിൽ തന്നെയാണോ?’ തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ മനസ്സിൽ ഉയരാം.

ക്രമേണ ആത്മവിശ്വാസം കുറയുകയും സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളിൽ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. ബന്ധത്തിൽ നടക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പോലും താനാണ് കാരണമെന്ന് വ്യക്തി വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം.

സ്നേഹവും ക്രൂരതയും മാറിമാറി വരുന്ന ട്രോമാ ബോണ്ടിംഗ്

ചില ദുരുപയോഗ ബന്ധങ്ങളിൽ ഒരാൾക്ക് ഒരേ പങ്കാളിയിൽനിന്ന് സ്നേഹത്തിന്റെയും ക്രൂരതയുടെയും തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ അനുഭവങ്ങൾ ലഭിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. ഈ ആവർത്തിച്ചുള്ള ചക്രം വ്യക്തിയെ ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ഇതിനെ ‘ട്രോമാ ബോണ്ടിംഗ്’ എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കാറുണ്ട്.

ഒരു ദിവസം പങ്കാളി അങ്ങേയറ്റം സ്നേഹത്തോടെ പെരുമാറുകയും സമ്മാനങ്ങൾ നൽകുകയും എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളും അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിന്റെ പിന്നാലെ പെട്ടെന്ന് തന്നെ അപമാനവും ഭീഷണിയും ക്രൂരമായ പെരുമാറ്റവും ഉണ്ടായേക്കാം. പിന്നീട് വീണ്ടും സ്നേഹവും പരിഗണനയും ലഭിക്കും.

ഈ ചക്രം ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ ബന്ധം അവസാനിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് വലിയ വൈകാരിക ആശയക്കുഴപ്പം അനുഭവപ്പെടാം. നല്ല നിമിഷങ്ങൾ തിരിച്ചുവരുമെന്ന പ്രതീക്ഷയും ബന്ധം ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള ഭയവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും.

‘നിന്നെക്കൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെ പെരുമാറിയത്’

മാനിപ്പുലേഷൻ നടത്തുന്ന പങ്കാളി സ്വന്തം പെരുമാറ്റത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം മറ്റൊരാളിലേക്ക് മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും കാണാം. ‘നീ എന്നെ പ്രകോപിപ്പിച്ചതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തത്’, ‘നീ അങ്ങനെ പെരുമാറിയില്ലെങ്കിൽ ഇതൊന്നും സംഭവിക്കില്ലായിരുന്നു’ തുടങ്ങിയ വാക്കുകൾ തുടർച്ചയായി കേൾക്കേണ്ടിവരുന്നത് വ്യക്തിയുടെ ആത്മബോധത്തെ ബാധിച്ചേക്കാം.

ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഇരയായ വ്യക്തി സ്വന്തം പെരുമാറ്റത്തെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും പങ്കാളിയുടെ തെറ്റുകൾക്കുപോലും സ്വയം ഉത്തരവാദിയാണെന്ന് കരുതുകയും ചെയ്യാം. ഇത് ആത്മവിശ്വാസത്തെയും തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവിനെയും ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുത്തും.

എന്തുകൊണ്ട് ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്?

ഇത്തരം ബന്ധത്തിൽ തുടരുന്നത് ധൈര്യമില്ലായ്മയുടെ ഫലമെന്നു മാത്രം കാണാനാകില്ല. ഇടയ്ക്കിടെ ലഭിക്കുന്ന സ്നേഹവും അംഗീകാരവും വളരെ ശക്തമായ വൈകാരിക പ്രതിഫലമായി അനുഭവപ്പെടാം. അതോടൊപ്പം ഭയം, കുറ്റബോധം, ആത്മവിശ്വാസക്കുറവ്, സാമൂഹികമായ ഒറ്റപ്പെടൽ, സാമ്പത്തികമോ വൈകാരികമോ ആയ ആശ്രിതത്വം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും വ്യക്തിയെ ബന്ധത്തിൽ തുടരാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചേക്കാം.

പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ‘ഇത്രയും പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ എന്തുകൊണ്ട് ബന്ധം അവസാനിപ്പിക്കുന്നില്ല?’ എന്ന് എളുപ്പത്തിൽ ചോദിക്കാനാകും. എന്നാൽ ട്രോമാ ബോണ്ടിംഗ് പോലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഒരാൾക്ക് തീരുമാനം അത്ര ലളിതമായിരിക്കണമെന്നില്ല.

തിരിച്ചറിയുകയാണ് ആദ്യപടി

തുടർച്ചയായ കുറ്റപ്പെടുത്തലുകളും അപമാനങ്ങളും ഭീഷണികളും നിയന്ത്രണങ്ങളും സാധാരണ പ്രണയബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ട ആദ്യപടി. സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളെയും ഓർമകളെയും നിരന്തരം സംശയിക്കേണ്ടിവരുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അതും ഗൗരവമായി കാണണം.

വിശ്വസിക്കുന്ന കുടുംബാംഗങ്ങളുമായും സുഹൃത്തുക്കളുമായും ബന്ധം നിലനിർത്തുന്നത് ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രധാനമാണ്. സാമൂഹികമായ ഒറ്റപ്പെടൽ നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാൻ ഇടയാക്കുന്നതിനാൽ വിശ്വസനീയമായ പിന്തുണാ ശൃംഖല നിലനിർത്തുന്നത് സഹായകരമാണ്.

ആവശ്യമെങ്കിൽ മാനസികാരോഗ്യ വിദഗ്ധരുടെ സഹായവും തേടാം. ദുരുപയോഗം ഗുരുതരമായ സാഹചര്യത്തിലെത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ വ്യക്തിഗത സുരക്ഷയ്ക്ക് മുൻഗണന നൽകുകയും ആവശ്യമായ സാമൂഹികവും നിയമപരവുമായ പിന്തുണ തേടുകയും വേണം.

ആരോഗ്യകരമായ സ്നേഹം എങ്ങനെയായിരിക്കണം?

ഒരു ബന്ധത്തിൽ സ്നേഹത്തോടൊപ്പം ഭയം, നിയന്ത്രണം, കുറ്റബോധം, നിരന്തരമായ ആത്മസംശയം എന്നിവ വളരുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ ‘അമിതമായ സ്നേഹം’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അവഗണിക്കരുത്. ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധം ഒരാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ആത്മാഭിമാനത്തെയും തകർക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്.

പരസ്പര ബഹുമാനവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും വിശ്വാസവും സുരക്ഷിതത്വവുമാണ് ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധത്തിന്റെ അടിത്തറ. സ്നേഹം ഒരാളെ സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം നഷ്ടപ്പെടുത്താൻ നിർബന്ധിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് സ്വന്തം വ്യക്തിത്വത്തോടെയും തീരുമാനങ്ങളോടെയും സുരക്ഷിതമായി ജീവിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതായിരിക്കണം.